Quà quê

Atks.vn - Ai mà chẳng có một miền quê. Ở đó hoặc là nơi chôn nhau cắt rún, hoặc là nơi quê cha, quê mẹ, nơi đất tổ ông bà… Đi đâu rồi cũng quay về chốn ấy, để lòng mình nơi ấy, không thể quên được. Lâu ngày không về quê, cảm thấy bứt rứt, xốn xang như phạm điều gì thiêng liêng, hệ trọng trong tình cảm con người, nhất là ngày Tết Nguyên Đán.

Mỗi lần về quê, gợi lại bao nhiêu kỷ niệm của thời thơ ấu: Bến nước, con đường mòn, khoảng sân trước nhà, đến mặt trời mọc, mặt trời lặn, tiếng gió thổi đầu hè, một vệt nắng dọi vào ngách cửa, một hàng cau, một vườn dừa, tiếng sóng óc ách vỗ vào bờ sông trước nhà, dấu chân trâu trên đồng ruộng… và những món ăn thức uống.

Mỗi lần từ thành phố về thăm quê, đồ đạc lỉnh kỉnh, chủ yếu là quà, gồm bánh kẹo, trà, cà phê, tấm áo, chiếc khăn… Nhưng từ quê trở lại thành phố, quà quê còn đùm đề nhiều hơn nữa. Quà quê có hương vị của thời gian, của đặc sản từng vùng, miền. Nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường một lần về quê nhà, anh viết: “Đất Quảng Trị mình cơ cực, khô cằn, cũng cây trái đó thôi, nhưng không mỡ màng như miệt Nam Bộ, không điệu đà như cây trái quê Bắc, nhưng mà chất lượng ít đâu bằng. Trái chanh Quảng Trị đã chua là “chua re nước đái”; ớt cay thì “cay điếc lỗ mũi”. Nhưng cay chua, mặn nồng ấy nó làm nên cái bản sắc riêng”.
Mỗi lần từ Cà Mau trở lại Sài Gòn, bạn bè thường hỏi tôi: “Quà Cà Mau đâu?” Tôi hiểu đây là câu hỏi không phải vòi vĩnh mà để sống lại một quá khứ, một kỷ niệm, một mong ước. Quà Cà Mau không còn là quà đơn thuần nữa mà là một cái gì hơn thế. Vì quanh đi quẩn lại chỉ cá khô khoai, khô cá bổi, tôm khô, “nước mắt quê hương”, sang hơn một chút là mật ong bông tràm… Những thứ đó, anh đi thăm quê về, bạn bè đến hỏi chuyện “nông thôn ta dạo này như thế nào” còn có cái đưa cay cho câu chuyện thêm đậm đà. Sau đó “gởi về cho bà nhà và mấy đứa nhỏ vài con khô quà Đất Mũi”.

Không biết có đúng không, tôi nghĩ dân tộc ta chăm chút nhiều đến chuyện quà cáp cho người thân. Người giàu cũng như người nghèo đều thế. Người nhà quê trước khi đi thăm người thân ở thành phố nhiều khi loay hoay chuẩn bị quà hằng tháng trời. Chẳng có gì cao sang, chỉ là cân đậu xanh, cân gạo nếp, trái bầu, buồng chuối… mà tình nghĩa không sao kể hết.

Gần Tết năm ngoái, một đứa cháu ở An Giang lên Sài Gòn thăm người cậu ruột mà hẹn đi hẹn lại mãi mới đi được. Người cậu quở trách tại sao thất hứa hoài, làm cậu trông đỏ mắt. Đứa cháu trả lời, làm cậu cảm động muốn xuống nước mắt: “Cháu chờ mùa gió chướng về, mùa của bông so đũa trổ rộ, cháu hái biếu cậu dùng cho đỡ nhớ nhà”.

Người cậu nhìn rổ bông so đũa tươi nguyên đứa cháu mang lên mà nhớ tới bao kỷ niệm của tuổi thơ mình. Ông nhớ hồi nhỏ, trong ngọn gió chướng se se lạnh ấy, những cánh bông so đũa bum búp, uốn cong hình lưỡi liềm, đong đưa trước gió. Ông hái xuống, lanh tay tước bỏ đài xanh, tách bầu nhụy hoa còn đọng một thứ nước mật ngọt, rồi đưa lên miệng hút ngon lành.

Trong cuộc phi nước đại của công nghệ ẩm thực nặng mùi và màu sắc hóa chất bảo quản, thì quà nhà quê từ bánh trái đến rau quả còn giữ được sự trinh nguyên của nó. Giữa năm vừa rồi, tôi ra tỉnh Thái Bình, được dùng bữa bánh đúc ở gần chùa Keo, ngon lạ ngon lùng, mặc dù trong đoàn có vài anh em người Nam Bộ lần đầu được nếm món bánh này. Bánh đúc, món tận cùng của hương vị đồng quê Bắc Bộ. Nói là món ăn đậm vị đồng quê chứ rất xa xưa đã từ quán làng đến chợ phố, thị thành đâu đâu cũng có món bánh bình dân này. Bánh đúc làm từ bột gạo, nhân đậu phộng rang rắc lên trên lớp dầu đậu phộng. Chỉ có vậy thôi mà nhớ hoài, đến nỗi anh bạn tôi người Mỹ Tho phải thốt lên: “Đáng cho một chuyến đi!”.
Ở làng quê Nam Bộ có những món bánh vừa sang trọng, vừa bình dân, muốn nghĩ sao cũng được. Đó là bánh xèo và bánh hỏi. Ngày nay, quán bánh xèo mọc lên trên nhiều phố lớn, hẻm nhỏ. Bánh xèo còn sang tận châu Mỹ, châu Âu để cho thiên hạ ăn “ghiền” chơi.

Còn bánh hỏi chỉ âm thầm bày bán ở chợ. Không ít người đã ăn bánh hỏi nhiều lần, nhưng bỗng ai cắc cớ hỏi: Tại sao gọi là bánh hỏi thì ngớ ra, trả lời… cà lăm.
Ông già, bà cả 80-90 tuổi cho biết: “Hỏi” ở đây không phải là hỏi đáp, mà bánh hỏi là một loại bánh ngày trước thường dùng cho lễ hỏi trong phong tục cưới xin. Trong đám hỏi, nhà trai thường đi cho nhà gái xiển (mâm quả đan bằng tre) bánh hỏi. Sau lễ hỏi, nhà gái gói phần bánh hỏi, thịt heo quay biếu họ hàng gần xa, báo tin con gái đã đính hôn.

Không chỉ là món ăn theo nghi thức sang trọng, thiêng liêng, bánh hỏi còn là món quà sáng thông thường ở nhiều vùng quê. Bánh hỏi ăn kèm với lòng heo luộc, mắm nêm đều ngon.
Nói đến món ăn ngon ở quê Bắc hay quê Nam thì trăm nhớ ngàn thèm, làm sao kể ra hết được. Tôi nghĩ, trên đời này, cái gì mất thì mất, nhưng món ngon quê nhà không bao giờ mất.

Trần Thanh Phương (Ấn phẩm ATKS Xuân Tân Mão)